Kwarts

Wat de familie bijeenhoudt

Elke steen op deze pagina is siliciumdioxide, SiO2, gekristalliseerd in het trigonale stelsel met hardheid 7 en zonder splijting. Dat laatste kenmerk is belangrijker dan het lijkt: een mineraal zonder splijting breekt bij een val niet langs vlakke breuklijnen. Daardoor doorstaan kwartsstukken duizenden jaren van gebruik en vormen ze een groot aandeel van archeologische vondsten.

Het verschil zit in wat er tijdens de groei binnendrong. IJzersporen in combinatie met natuurlijke straling geven amethist zijn violette gloed. Verhit datzelfde ijzer en er ontstaat het geeloranje van citrien. Een afwijkende ijzer- en aluminiumconfiguratie leidt tot rookkwarts, veroorzaakt door stralingsschade in het kristalrooster. Microscopische borosilicaatvezels verstrooien het licht en geven rozenkwarts zijn melkachtige roze tint. Titaniumoxiden naaldjes die door het kristal groeien, vormen rutielkwarts. Een vezelig blauw mineraal dat molecule voor molecule door kwarts werd vervangen met behoud van zijn structuur, resulteert in tijgeroog.

Wanneer een traditie acht volkomen verschillende betekenissen toekent aan acht verschijningsvormen van hetzelfde mineraal, weerspiegelt dat de menselijke waarneming eerder dan de materie. Dat inzicht verdiept de omgang met stenen zonder aan de persoonlijke ervaring af te doen.

Hoe kwarts ontstaat

Kwarts kristalliseert in een laat stadium uit kiezelzuurrijke oplossingen. Daarom bekleedt het holtes, vult het aders en stolt het als laatste mineraal in afkoelend graniet. Gave kristallen vergen tijd en ruimte: een holte in een pegmatiet, een geode in een lavastroom of een alpiene spleet geopend door tektonische beweging.

De kleurvariëteiten zijn gebonden aan specifieke geologische omstandigheden. Amethist ontstaat in gasbellen in basalt; de bekende geoden uit Brazilië en Uruguay zijn dan ook van vulkanische oorsprong. Rookkwarts groeit in de buurt van granieten met voldoende radioactieve mineralen voor de benodigde stralingsdosis. Rozenkwarts komt bijna altijd als massieve brokken voor in pegmatieten; vrijstaande kristallen met eindvlakken zijn uitzonderlijk zeldzaam en kostbaar.

Bekende verschijningen volgen de geologie. Herkimer-diamanten zijn dubbeleindige kwartskristallen die vrij groeiden in holtes van dolomietsteen in New York, waardoor ze geen enkel hechtpunt met het moedergesteente hebben.

De stenen van deze familie

• Heldere kwarts (SiO₂, Mohs 7). De steen die elke cultuur bewaarde en waar niemand het unaniem over eens is. Piëzo-elektrisch, wijdverbreid en al gebruikt als schouwoppervlak lang voordat de term meesterheler opdook.
• Amethist (SiO₂ met ijzer, Mohs 7). Paarse kwarts, vernoemd naar het Griekse woord voor niet dronken. Bisschopsringen, Russische mijnen, geboortesteen van februari en de meest verkeerd begrepen kleur in de winkel.
• Rozenkwarts (SiO₂ met titanium, Mohs 7). Roze door microscopisch fijne minerale vezels, waardoor het vrijwel nooit transparant is. Kralen uit Mesopotamië dateren van rond 7000 v.Chr.; tegenwoordig symbool voor zelfzorg en mildheid.
• Citrien (SiO₂ met ijzer, Mohs 7). Werkelijk zeldzaam in de natuur; bijna alles onder deze naam is verhitte amethist. Ze leren onderscheiden is de eerste stap naar eerlijk aanschaffen.
• Rookkwarts (SiO₂, bestraald, Mohs 7). Bruine kwarts gekleurd door natuurlijke bodemstraling. De nationale steen van Schotland, traditioneel gedragen in het gevest van de dirk en op de schoudergesp.
• Rutielkwarts (SiO₂ met rutielnaalden, Mohs 7). Heldere kwarts doorkruist met gouden naalden van titaniumoxide, vroeger venushaar genoemd. Het insluitsel vormt de essentie, niet een gebrek.
• Groene aventurijn (kwartsiet met fuchsiet, Mohs 7). Een gesteente in plaats van een enkelkristal, glinsterend door fijne glimmerschilfers. In moderne overlevering de steen van de gokker genoemd, wat nuchter bekeken mag worden.
• Tijgeroog (SiO₂ na crocidoliet, Mohs 7). Kwarts dat een vezelig blauw mineraal verving met behoud van zijn zijdeachtige banden. Romeinse soldaten droegen het gegraveerd; de spiegelende lichtstreep deed denken aan het waakzame oog van een roofdier.

Handelsnamen en nabootsingen

Het handigste inzicht bij deze familie is dat het merendeel van de citrien in de handel gebrande amethist is. Het is geen misleiding als het wordt vermeld, maar dat gebeurt lang niet altijd. Gebrand materiaal toont een oranjebruine gloed met de kleur geconcentreerd in de punten en een witte basis; natuurlijke citrien is veel zachter en gelijkmatiger citroengeel.

Aurakwarts in allerlei regenboogglanzen is echte kwarts voorzien van een flinterdun metaallaagje dat in een vacuümkamer is opgedampt. Het is een techniek uit de jaren tachtig. Verhalen die hier oude tradities aan toeschrijven, berusten op pure fantasie.

Prasioliet, de groene kwarts, ontstaat vrijwel altijd door hittebehandeling van amethist. Rozenkwarts wordt soms nagebootst met gekleurd glas. Herkimer-diamant is een lokale herkomstnaam voor kwarts en geenszins een diamant.

Synthetische kwarts wordt sinds de jaren vijftig op grote schaal geproduceerd voor de elektronica. Delen daarvan belanden in sieraden, al dan niet duidelijk geëtiketteerd.

Verzorging vanuit de kristalstructuur

Hardheid 7 en het ontbreken van splijting maken kwarts tot de meest vergevingsgezinde familie. Het verdraagt broekzakken, sleutelhangers en dagelijkse ringen, is bestand tegen water en kan worden gereinigd met lauwwarm water en een zachte borstel.

Twee voorzorgsmaatregelen zijn van belang. De eerste is zonlicht: amethist, rozenkwarts, citrien en rookkwarts verbleken onomkeerbaar in fel zonlicht. De gewoonte om stenen in de vensterbank op te laden negeert de werking van kleurcentra. Maanlicht is veilig; de ochtendzon vormt het risico.

De tweede is hitte. Enkele honderden graden volstaan om amethist geel te kleuren. Vermijd hete ultrasoonbaden voor gekleurde kwarts en laat stukken niet op radiatoren of het dashboard van een auto liggen.

Bij rutielkwarts geldt een extra aandachtspunt: de rutielnaalden bereiken soms het oppervlak en kunnen loslaten bij ruw polijsten of een knellende zetting.