Turkus

Czym jest w rzeczywistości

Uwodniony fosforan glinowo-miedziowy o wzorze CuAl6(PO4)4(OH)8 4H2O, układ trójskośny, twardość od 5 do 6 w skali Mohsa oraz wyraźna porowatość.

Miedź nadaje błękitną barwę, natomiast żelazo zastępujące glin przesuwa odcień w stronę zieleni. Z tego powodu turkus występuje w barwach od błękitu nieba po żółtawą zieleń w zależności od składu chemicznego złoża, a poszczególne kopalnie są rozpoznawalne po odcieniu i matrycy skalnej.

Porowatość stanowi kluczową cechę fizyczną tego kamienia. Turkus łatwo wchłania oleje, kosmetyki, pot, kremy z filtrem oraz detergenty, co trwale zmienia jego barwę na zieloną. Dawne wierzenia postrzegały tę zmianę jako przejmowanie losu lub chorób właściciela, co stanowi poetycki opis czysto chemicznego procesu.

Matryca to fragmenty skały macierzystej pozostałe w minerale, widoczne jako brązowe, beżowe lub czarne żyłki. Odmiana pajęczynowa (spiderweb) posiada gęstą, równomierną siatkę takich żyłek i na rynku jest poszukiwana oraz wysoko wyceniana, a nie traktowana jako skaza.

Większość turkusu w obrocie handlowym jest stabilizowana, co oznacza nasycenie naturalnego, porowatego surowca żywicą w celu umożliwienia obróbki jubilerskiej i utrwalenia barwy.

Skąd pochodzi

Irańskie złoża w Niszapurze są eksploatowane od tysiącleci i wydały wzorcowy błękitny surowiec, określany tradycyjnie jako turkus perski.

Starożytny Egipt pozyskiwał ten minerał w Sarabit al-Chadim i Wadi Maghara na Półwyspie Synaj już przed 3000 r. p.n.e. w ramach państwowych wypraw, upamiętnionych na stelach w świątyni Hathor, noszącej tytuł Pani Turkusu.

Amerykański Południowy Zachód eksploatuje złoża, między innymi Cerrillos w Nowym Meksyku, od około dwóch tysięcy lat. Turkus z Cerrillos przemierzał ponad półtora tysiąca kilometrów jako ceniony towar handlowy docierający do Mezoameryki. Słynne amerykańskie kopalnie, takie jak Sleeping Beauty, Bisbee, Kingman czy Number Eight, osiągają wysokie ceny, a ich urobek eksperci rozpoznają bez trudu.

Chiny są obecnie największym producentem pod względem wolumenu wydobycia, a znaczące ilości dostarczają również Meksyk, Chile i Australia.

Nazwa turkusu utrwala dawny szlak handlowy: słowo to oznacza kamień turecki, ponieważ perski kruszec trafiał do Europy za pośrednictwem kupców z Turcji.

Co głosiły tradycje

Rola opiekuna podróżnych to jedno z najbardziej spójnych znaczeń przypisywanych jakiemukolwiek minerałowi w dziejach. Turkus mocowany przy końskiej uzdzie w celu ochrony przed upadkiem pojawia się w tradycji perskiej i tureckiej, wpleciony w stroje jeźdźców występuje na amerykańskim Południowym Zachodzie, a motyw bezpiecznej drogi powraca w całym basenie Morza Śródziemnego.

Egipcjanie łączyli go z boginią Hathor oraz symbolicznym językiem odrodzenia. Minerał zdobił insygnia grobowe, w tym złotą maskę Tutanchamona.

W tradycji ludów Pueblo, Nawaho i Zuni turkus ma znaczenie wciąż żywe, związane z wodą, niebiosami i obrzędami sakralnymi. Stanowi on żywą kulturę, dlatego wyroby i motywy pochodzące z tych społeczności wymagają poszanowania praw autentyczności oraz ochrony przed kulturowym przywłaszczeniem.

Perskie przekazy głosiły, że zmiana barwy turkusu ostrzega przed niebezpieczeństwem lub chorobą, co było dawną interpretacją zjawiska porowatości.

Współczesne nurty widzą w nim kamień ochrony, komunikacji i uzdrawiania, co pozostaje w bezpośredniej ciągłości z tradycjami podróżnymi i ochronnymi minionych epok.

Jak się z nim pracuje

Tradycja związana z podróżowaniem jest najmocniej uzasadniona historycznie. Turkus noszony przy sobie w drodze spełnia dokładnie tę samą rolę, jaką odgrywał przez stulecia na trzech kontynentach.

Pielęgnacja to obszar, w którym najczęściej popełnia się błędy. Kamień należy bezwzględnie chronić przed perfumami, kremami do rąk, preparatami z filtrem UV, detergentami i środkami czystości. Biżuterię zakłada się po nałożeniu makijażu i zdejmuje przed zmywaniem naczyń lub kąpielą. Nigdy nie należy go moczyć w wodzie, myć w myjkach ultradźwiękowych ani wystawiać na działanie wysokich temperatur, które mogą spowodować pęknięcia i zniszczyć żywicę stabilizującą.

Trzeba liczyć się z tym, że minerał noszony bezpośrednio na ciele z biegiem lat zmieni odcień. Warto z góry zdecydować, czy uzna się to za uszkodzenie, czy za osobisty zapis upływającego czasu.

Najlepiej kupować u sprzedawców potrafiących wskazać konkretną kopalnię pochodzenia. To jedno pytanie eliminuje większość problemów z fałszerstwami opisanymi poniżej.

Kupować z rozwagą

To rynek o największej skali fałszerstw w całym zestawieniu minerałów.

Przeważająca większość wyrobów sprzedawanych jako turkus w rzeczywistości nim nie jest. Najczęstszymi zamiennikami są barwiony howlit oraz barwiony magnezyt. Oba minerały cechuje twardość około 3.5, podczas gdy turkus osiąga od 5 do 6, a ich szare lub czarne żyłki są jedynie naturalnymi szczelinami otoczonymi barwnikiem, a nie autentyczną brunatną matrycą skalną. Kropla acetonu na waciku z łatwością zmywa sztuczny barwnik z powierzchni takiego kamienia.

Turkus rekonstruowany to sprasowany pył z prawdziwego minerału zmieszany z żywicą, który pod lupą ujawnia całkowicie jednolitą, drobnoziarnistą strukturę.

Turkus blokowy to całkowicie syntetyczny produkt z plastiku lub barwionej żywicy.

Turkus stabilizowany to naturalny surowiec nasycony żywicą epoksydową lub poliestrową. Jest to powszechny standard rynkowy, o którym sprzedawca powinien rzetelnie poinformować. Nie należy go mylić z ordynarną podróbką.

Cena stanowi najbardziej jednoznaczny wskaźnik. Naturalny, nieszlachetniany turkus wysokiej klasy był i pozostaje minerałem kosztownym. Duży, intensywnie błękitny okaz za kilkanaście złotych z pewnością nie jest prawdziwy.