ऱ्होडोनाइट

हे प्रत्यक्षात काय आहे

हे मँगनीज सिलिकेट, MnSiO3, ट्रायक्लिनिक असून याची कठीणता ५.५ ते ६.५ आहे आणि त्याला दोन क्लीव्हेज (cleavage) दिशा आहेत.

खनिजाच्या स्वतःच्या रचनेतील मँगनीजमुळे याला गुलाबी रंग प्राप्त होतो. ऱ्होडोनाइटला त्याचे विशिष्ट रूप देणाऱ्या काळ्या नसा मँगनीज ऑक्साईडच्या असतात, ज्या सामान्यतः भेगांच्या कडेला होणाऱ्या झिजेमुळे तयार होतात. याच कारणामुळे कोणतेही दोन दगड एकसारखे दिसत नाहीत.

ऱ्होडोनाइट हे कार्बोनेट ऐवजी सिलिकेट आहे, जो रोडोक्रोसाइटपेक्षा एक महत्त्वाचा व्यावहारिक फरक आहे. हे आम्लात विरघळत नाही, ते जवळपास दुप्पट कठीण असते आणि हाताळताना खराब होत नाही.

पारदर्शक रत्न-गुणवत्तेचे ऱ्होडोनाइट अस्तित्वात आहे पण ते दुर्मिळ आहे, आणि हे दागिन्यांपेक्षा संग्राहकांचे (collector's) रत्न जास्त मानले जाते.

तीव्र प्रकाशात जास्त काळ ठेवल्यास याचा रंग फिका पडू शकतो आणि उष्णतेमुळे यात बदल होतो.

हे कुठून येते

रशियाच्या उरल पर्वतांमध्ये (Ural mountains) उत्तम ऐतिहासिक दर्जाचे ऱ्होडोनाइट सापडले असून, रशियन राजेशाही कार्यशाळांनी (imperial workshops) याचा वास्तुकलेत मोठ्या प्रमाणावर वापर केला. सेंट पीटर्सबर्गमधील पीटर आणि पॉल कॅथेड्रलमध्ये असलेली साम्राज्ञी मारिया अलेक्झांड्रोव्हनाची शवपेटी अनेक टन वजनाच्या उरल ऱ्होडोनाइटच्या एकाच तुकड्यापासून कोरलेली आहे. रशियन राजवाड्यांमध्ये ऱ्होडोनाइटचे खांब आणि पॅनल्सही पाहायला मिळतात.

ऑस्ट्रेलियातील न्यू साऊथ वेल्समध्ये उत्कृष्ट दर्जाचे ऱ्होडोनाइट तयार होते, तसेच ब्राझील, पेरू, मादागास्कर, स्वीडन आणि अमेरिका येथूनही याचा पुरवठा होतो.

ऑस्ट्रेलियातील ब्रोकन हिल खाणीतून उत्तम स्फटिक मिळतात आणि मॅसॅच्युसेट्सने ऱ्होडोनाइटला आपले राज्य रत्न म्हणून घोषित केले आहे.

बहुतांश व्यावसायिक ऱ्होडोनाइट हे स्फटिकांऐवजी मोठ्या गुलाबी आणि काळ्या रूपात मिळते, जे पॉलिश केलेल्या (tumbled) आणि कोरलेल्या दगडांच्या बाजारपेठेत मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाते.

परंपरा काय सांगते

ऱ्होडोनाइटचे वर्णन आणि नामकरण १८१९ मध्ये झाले. हे नाव गुलाबासाठी असलेल्या ग्रीक शब्दावरून पडले आहे, त्यामुळे याला कोणतीही प्राचीन परंपरा नाही.

याचा मुख्य इतिहास रशियन असून तो प्रतीकात्मकतेपेक्षा हस्तकलेशी जास्त जोडलेला आहे. उरल ऱ्होडोनाइट, ज्याला ऑरलेंट्स (orlets) म्हणतात, अठराव्या शतकापासून काही सर्वात मोठ्या आणि उत्कृष्ट दगडी वस्तू बनवण्यासाठी वापरले गेले आणि राजेशाही संदर्भात त्याचा वापर सविस्तरपणे नोंदवला गेला आहे.

हे एक वास्तविक सांस्कृतिक महत्त्व आहे, जे स्कॉटिश केर्नगॉर्म किंवा अर्जेंटिनाच्या रोडोक्रोसाइटशी तुलना करण्याजोगे आहे. हे एखाद्या गुणधर्मापेक्षा विशिष्ट जागा आणि कार्यशाळेच्या परंपरेशी संबंधित आहे.

आधुनिक स्फटिक पद्धतींमध्ये (crystal practice) ऱ्होडोनाइटकडे आघातानंतरच्या भावनिक उपचारांचे रत्न म्हणून पाहिले जाते. रोझ क्वार्ट्झ स्वतःशी दयाळूपणे वागण्यावर भर देते, तर ऱ्होडोनाइट एखाद्या गोष्टीवर मात करण्यावर (working through) भर देते, हाच या दोन्हींमधील मुख्य फरक मानला जातो.

हा फरक अलीकडचा असला तरी तो खरोखर उपयुक्त आहे आणि गुलाबी रंगातून जाणारी काळी नस याला योग्य दृश्य आधार देते.

याचा वापर कसा केला जातो

समस्यांवर मात करण्याचा दृष्टिकोन हा सर्वात उपयुक्त आहे आणि हे या रत्नाचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य आहे. रोझ क्वार्ट्झ दयाळूपणासाठी, रोडोक्रोसाइट जुन्या दुःखासाठी, आणि ऱ्होडोनाइट त्या भागासाठी आहे जिथे तुम्ही प्रत्यक्षात एखाद्या समस्येचा सामना करता. ही तीन वेगवेगळी कामे आहेत आणि परंपरेत एवढी अचूकता असणे दुर्मिळ आहे.

भौतिकदृष्ट्या हे एक व्यावहारिक गुलाबी रत्न आहे. याची कठीणता ६ आहे, ते आम्लाला संवेदनशील नाही, पाण्यात सुरक्षित आहे आणि स्वस्तही आहे. एक पॉलिश केलेला (tumbled) तुकडा अनेक वर्षे खिशात सुरक्षित राहू शकतो.

याला प्रखर सूर्यप्रकाशापासून दूर ठेवा, ज्यामुळे त्याचा गुलाबी रंग फिका पडू शकतो.

कोमट साबणाच्या पाण्याने आणि मऊ कापडाने हे स्वच्छ करा. अल्ट्रासॉनिक क्लिनिंग टाळा, कारण क्लीव्हेज आणि ऑक्साईडच्या नसा त्याचे कमकुवत बिंदू असू शकतात.

मोठ्या पॉलिश केलेल्या लाद्यांवर (slabs) काळ्या नसा सर्वात चांगल्या दिसतात आणि त्या डेस्कवर ठेवण्यासाठी उत्तम वस्तू बनतात.

हे प्रामाणिकपणे खरेदी करताना

ऱ्होडोनाइट स्वस्त असते आणि त्याचे क्वचितच बनावट रूप बनवले जाते, पण काही गोष्टी माहीत असणे गरजेचे आहे.

काही रत्ने राळेने (resin) स्थिर केली जातात, विशेषतः जास्त नसा असलेले तुकडे जिथे ऑक्साईडचे भाग ठिसूळ असू शकतात.

रंगवलेले गुलाबी हाऊलाइट (howlite) आणि मॅग्नेसाइट (magnesite) स्वस्त दरात मिळतात, आणि कठीणतेवरून त्यांच्यातील फरक ओळखता येतो. स्टीलची टाचणी हाऊलाइटवर सहज ओरखडा काढते, पण ऱ्होडोनाइटवर नाही.

कधीकधी रोडोक्रोसाइट ऱ्होडोनाइट म्हणून विकले जाते आणि याच्या उलटही होते. यांच्यातील फरक ओळखणे सोपे आहे: रोडोक्रोसाइटमध्ये गुलाबी आणि पांढरे पट्टे असतात, त्यात काळ्या नसा नसतात आणि आम्लासोबत त्याची बुडबुड्यांसह प्रक्रिया (fizzes) होते. ऱ्होडोनाइटमध्ये काळ्या मँगनीज ऑक्साईडच्या नसा असतात आणि त्यावर आम्लाचा तसा कोणताही परिणाम होत नाही.

थ्युलाइट (Thulite), एक गुलाबी झोइसाइट (zoisite) आणि काही गुलाबी जॅस्पर ऱ्होडोनाइटशी मिळत्याजुळत्या नावाखाली विकले जातात.

अनैसर्गिकपणे एकसमान आणि गडद रंग असल्यास त्यात रंग वापरला असण्याची शक्यता असते.