ताईत · साहित्य

तांबे

इतर नावे: शुक्र, क्युप्रम (cuprum)

असा धातू ज्यावर सर्वाधिक वैद्यकीय दावे केले जातात, पण त्यांना कोणताही भक्कम आधार नाही.

थोडक्यात

ग्रह
शुक्र (Venus)
नाव कशावरून
सायप्रस बेट आणि ॲफ्रोडाइटचे (Aphrodite) मुख्य केंद्र
गुणधर्म
सर्वात स्वस्त आणि उत्तम सुवाहक
त्वचेवर परिणाम
सुरक्षित रासायनिक प्रक्रियेमुळे त्वचा हिरवी होते
कशासाठी दावा
सांधेदुखी, रक्ताभिसरण, जळजळ
पुरावा
२०१३ च्या एका सखोल संशोधनातून कोणताही विशेष परिणाम दिसून आला नाही

शुक्र, सायप्रस आणि नावाचा उगम

लॅटिनमधील क्युप्रम (cuprum) हा शब्द ऐस सायप्रियम (aes Cyprium) म्हणजेच 'सायप्रसचा धातू' यावरून आला आहे. याच ठिकाणाहून रोमन साम्राज्याला मोठ्या प्रमाणात तांबे पुरवले जात असे. सायप्रस हे ॲफ्रोडाइट या ग्रीक देवीचे मुख्य केंद्र होते. त्यामुळे जुन्या ग्रंथांमध्ये ही देवी, सायप्रस बेट आणि हा धातू या तिन्हींचा एकमेकांशी खोलवर संबंध जोडलेला आढळतो.

ग्रहांच्या धातूंमध्ये तांबे शुक्राशी जोडले जाण्यामागे केवळ प्रतीकवाद नाही. हे काही अंशी त्या ठिकाणाच्या नावाशी जोडले गेलेले आहे. या धातूचा उबदार रंग आणि आरशांमधील त्याचा वापर यामुळे या विश्वासाला अधिक बळकटी मिळाली, कारण आरसा हे शुक्राचे मुख्य प्रतीक मानले जाते. प्राचीन काळातील बहुतेक हातातील आरसे हे तांब्याच्या मिश्रधातूपासून बनवलेले असत आणि ते आरशासारखे चकचकीत होईपर्यंत घासले जात असत.

त्यामुळे ताईत किंवा चमत्कारांमध्ये तांबे हा शुक्राशी संबंधित कामांसाठी वापरला जाणारा मुख्य धातू आहे. आकर्षण, कला, समेट, मैत्री, सौंदर्य आणि जुन्या ग्रंथांनुसार भांडणे मिटवण्यासाठी याचा वापर केला जातो.

ब्रेसलेट

सांधेदुखीवर उपाय म्हणून तांब्याचे ब्रेसलेट घालणे ही एक अतिशय जुनी लोकप्रथा आहे. एखादा विश्वास वैज्ञानिक चाचण्यांनंतरही कसा टिकून राहतो, याचे हे एक उत्तम उदाहरण आहे.

त्वचेतून शोषले जाणारे तांबे जळजळ कमी करते आणि सांधेदुखीपासून आराम देते, असा दावा केला जातो. प्रथमदर्शनी हे अशक्य वाटत नाही, कारण तांबे शरीरासाठी आवश्यक आहे. शिवाय प्रयोगशाळेत तांब्याच्या मिश्रणात दाहक-विरोधी (anti-inflammatory) गुणधर्म आढळून आले आहेत. त्वचेवर दिसणारा हिरवा रंग या विश्वासाला अधिक बळ देतो. धातू शरीरात मुरत असल्याचे त्यातून लोकांना वाटते.

या दाव्याची आता योग्य प्रकारे चाचणी झाली आहे. एस. जे. रिचमंड आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी २०१३ मध्ये प्लॉस वन (PLOS ONE) मध्ये एक शोधनिबंध प्रसिद्ध केला. यामध्ये ऑस्टियोआर्थरायटिस आणि संधिवाताच्या सत्तर रुग्णांवर प्रयोग करण्यात आला. या रुग्णांनी पाच आठवड्यांसाठी आळीपाळीने चार प्रकारची ब्रेसलेट वापरली. यामध्ये तांब्याचे ब्रेसलेट, सामान्य चुंबकीय पट्टा, कमकुवत चुंबकीय पट्टा आणि एक सामान्य पट्टा (placebo) यांचा समावेश होता. या दरम्यान त्यांच्या वेदना, हालचाल, आजाराची तीव्रता आणि रक्तातील जळजळीचे प्रमाण तपासले गेले. या प्रयोगात तांब्याच्या ब्रेसलेटचा इतर सामान्य पट्ट्यांपेक्षा कोणताही वेगळा आणि विशेष परिणाम दिसून आला नाही. यापूर्वीच्या प्रयोगांमधूनही असाच निष्कर्ष निघाला होता.

थोडक्यात सांगायचे तर, तांब्याचे ब्रेसलेट सांधेदुखी बरी करत नाही. लोकांना वाटणारा आराम हा केवळ त्यांचा समज असू शकतो किंवा जुनाट वेदना कमी-जास्त होण्याचा नैसर्गिक प्रकार असू शकतो. ही ब्रेसलेट स्वस्त आणि सुरक्षित असतात. त्यामुळे लोक ती अजूनही वापरतात. येथे या सर्व बाजू मांडण्यात आल्या आहेत.

त्वचा हिरवी का होते

घाम, हवा आणि त्वचेवरील आम्लाशी तांब्याची रासायनिक प्रक्रिया होऊन तांब्याचे क्षार (copper salts) तयार होतात. यामध्ये प्रामुख्याने कार्बोनेट आणि क्लोराईड असते, ज्यांचा रंग हिरवा असतो. हा हिरवा रंग त्वचेवर उमटतो आणि धुतल्यावर निघून जातो. यातून कोणताही अपाय होत नाही.

शरीर आवश्यक घटक शोषून घेत आहे किंवा हे ब्रेसलेट शरीरातील वाईट घटक बाहेर काढत आहे, असा याचा अर्थ काढला जातो. पण हे दोन्ही समज चुकीचे आहेत. ही पूर्णपणे रासायनिक प्रक्रिया आहे, जी तुमची त्वचा, घाम आणि हवेतील आर्द्रतेवर अवलंबून असते. याच कारणामुळे एकाच ब्रेसलेटमुळे काहींची त्वचा खूप हिरवी होते, तर काहींच्या त्वचेवर कोणताही परिणाम होत नाही.

याच प्रक्रियेमुळे काशाच्या (bronze) आणि तांब्याच्या छतांवर हिरवट थर जमा होतो. याच कारणामुळे जमिनीत पुरलेल्या तांब्याच्या वस्तू हिरव्या थरासह टिकून राहतात, ज्याचा उपयोग पुरातत्वशास्त्रज्ञ वस्तूंचे वय आणि प्रकार ओळखण्यासाठी करतात.

यातील सत्य काय आहे

तांब्यामध्ये खरोखरच जंतूंचा नाश करण्याची क्षमता (antimicrobial) असते आणि हे वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झाले आहे. तांबे आणि त्याच्या मिश्रधातूंच्या पृष्ठभागाच्या संपर्कात आल्यावर बॅक्टेरिया मरतात. याच कारणामुळे रुग्णालयांमध्ये तांब्याचे दरवाजाचे हँडल, बेडचे कठडे आणि नळ वापरण्याचे प्रयोग झाले आहेत. याच बाबतीत पितळेचे (brass) साहित्य स्टेनलेस स्टीलपेक्षा अधिक प्रभावी ठरते.

हा प्रभाव केवळ धातूच्या पृष्ठभागावर असतो. ब्रेसलेट घातल्याने त्याचा आरोग्याला कोणताही थेट फायदा होत नाही. चांदीच्या बाबतीतही असाच समज आहे. हे सर्व सांगण्याचा उद्देश एवढाच की, एखादा विशिष्ट दावा खोटा ठरला तरीही त्यामागील लोकांची समजूत पूर्णपणे निराधार नसते.

तांब्याचा वापर कसा केला जातो

ताईत बनवण्याची प्रथा आणि लोकप्रथा, ज्या एकमेकांशी क्वचितच मिळत्याजुळत्या आहेत.

  1. शुक्राचा ताईत बनवण्यासाठी तांब्याचा वापर केला जातो. हे काम शुक्रवारी, शुक्राच्या होरामध्ये (hour of Venus) केले जाते.
  2. परंपरेनुसार शुक्राचे मुख्य प्रतीक असलेला आरसा तयार करण्यासाठी तांबे आरशासारखे चकाकेपर्यंत घासले जाते.
  3. ब्रेसलेट म्हणून वापरताना ते मनगटावर थेट त्वचेला लागून घातले जाते. त्यामुळे त्वचा हिरवी होणे नैसर्गिक असून ते हानिकारक नाही.
  4. तांबे साफ करण्यासाठी मीठ आणि व्हिनेगर किंवा लिंबाचा वापर केला जातो, ज्यामुळे धातू न घासताही क्षार निघून जातात.
  5. मजबुतीसाठी मिश्रधातू बनवले जातात. कासे (bronze) हे तांबे आणि कथील (tin) यापासून बनते, तर पितळ (brass) हे तांबे आणि जस्त (zinc) यापासून बनते. ताईत बनवण्यासाठी या दोन्हींचा वापर केला जातो.

आहारामध्ये तांब्याचे प्रमाण असणे आवश्यक आहे, पण जास्त प्रमाणात ते विषारी ठरू शकते. आंबट पदार्थ आणि पेये साठवण्यासाठी तांब्याची भांडी वापरणे तसेच वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय तांब्याशी संबंधित औषधे घेणे हानिकारक ठरू शकते.

तांब्याशी संबंधित घटक

त्याचे ग्रहांशी संबंधित उद्देश आणि वैद्यकीय उपाय.

चिंतनासाठी प्रश्न

  • एखादा विश्वास चाचणीत चुकीचा ठरूनही टिकून राहतो. त्याला कोणते घटक जिवंत ठेवतात?
  • हा धातू खरोखरच जंतूनाशक आहे, पण लोककथांमध्ये सांगितल्याप्रमाणे नाही. अशा कथांमध्ये किती वेळा हेच स्वरूप पाहायला मिळते?
  • एखादी वस्तू दिसायला छान असेल आणि फुकट मिळत असेल, पण तिचा काहीही फायदा होत नसेल, तर ती तुम्ही वापराल का?

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

पुढील अंबर
सर्व दहा साहित्य

नवीनतम पोस्ट

टॅरो कार्डांचे प्राचीन ज्ञान शोधा आणि तुमच्या आध्यात्मिक प्रवासातील रहस्ये उलगडा. टॅरो वाचनाचे समृद्ध प्रतीकशास्त्र, अर्थ आणि व्यावहारिक उपयोग समजून घेण्यासाठी आमचा ब्लॉग हे तुमचे प्रवेशद्वार आहे.