सिट्रिन

हा खडा नेमका काय आहे?

हा क्वार्ट्झ, म्हणजे सिलिकॉन डायऑक्साइड आहे, ज्याला लोहामुळे पिवळा ते केशरी-तपकिरी रंग मिळतो. याची स्फटिक प्रणाली ट्रायगोनल असून, कठिणपणा ७ आहे, आणि याला क्लीव्हेज (cleavage) नसते.

जेव्हा लोहयुक्त क्वार्ट्झला जमिनीखाली दीर्घकाळ मध्यम तापमानावर उष्णता मिळते, तेव्हा नैसर्गिक सिट्रीन तयार होते. हे दुर्मिळ असून याचा रंग साधारणपणे फिकट ते मध्यम लिंबूपिवळा किंवा धुरकट पिवळा असतो आणि तो संपूर्ण स्फटिकात बऱ्यापैकी समान पसरलेला असतो.

उष्णतेची प्रक्रिया केलेला अॅमेथिस्ट हा रासायनिकदृष्ट्या तोच खडा असतो, पण तो अधिक जलद गतीने तयार केला जातो. रेडिएशनमुळे तयार झालेल्या लोहाच्या रंगीत केंद्रांमुळे अॅमेथिस्टला जांभळा रंग मिळतो. पण काहीशे अंशांपर्यंत उष्णता दिल्यास ही केंद्रे तुटतात आणि पिवळा-केशरी रंग तयार होतो. हा परिणाम स्थिर आणि कायमस्वरूपी असतो. हा खरा क्वार्ट्झच असतो, ती कोणतीही नक्कल नसते.

या दोघांमधील फरक मूळ खड्यावरून ओळखता येतो. अॅमेथिस्टचा रंग पट्ट्यांमध्ये आणि स्फटिकाच्या टोकांवर एकवटलेला असतो. त्यामुळे उष्णता दिलेला खडा टोकांकडे अधिक गडद, अनेकदा पिवळ्याऐवजी केशरी-तपकिरी दिसतो. जिथे मूळ अॅमेथिस्ट फिकट असतो, तिथे या खड्यात पांढरा किंवा रंग उडालेला बेस पाहायला मिळतो.

बोलिव्हियामध्ये मिळणारा अॅमेट्रिन हा दोन्ही रंगांचा एकच स्फटिक असतो. जमिनीखाली याचा काही भाग उष्णतेच्या संपर्कात येतो आणि काही भाग येत नाही, त्यामुळे हा खडा तयार होतो.

हा खडा कुठून येतो?

नैसर्गिक आणि उष्णतेची प्रक्रिया केलेले असे दोन्ही प्रकारचे खडे पुरवण्यात ब्राझीलचा सर्वात मोठा वाटा आहे, कारण ब्राझील हा अॅमेथिस्टचाही मुख्य स्रोत आहे. मादगास्कर, झांबिया आणि स्पेनमध्ये नैसर्गिक सिट्रीन मिळते, तर बोलिव्हियातील अनाही खाण ही अॅमेट्रिनचा मुख्य स्रोत आहे.

ऐतिहासिकदृष्ट्या सिट्रीन इतका दुर्मिळ होता की प्राचीन ग्रंथांमध्ये तो एक वेगळा खडा म्हणून क्वचितच उल्लेखलेला आढळतो. जुन्या ग्रंथांमध्ये ज्याला पुष्कराज (Topaz) म्हटले आहे, तो बऱ्याचदा पिवळा क्वार्ट्झ होता. आणि ज्याला त्यांनी सिट्रीन म्हटले आहे, तो वेगळाच खडा असायचा. आधुनिक काळापूर्वीच्या खड्यांच्या नावांबाबत ही एक नेहमीची समस्या आहे.

एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकात सिट्रीनला व्यापारीदृष्ट्या महत्त्व आले. या काळात ब्राझीलमधून अॅमेथिस्टचा मोठा पुरवठा सुरू झाला आणि उष्णतेच्या प्रक्रियेमुळे पिवळा क्वार्ट्झ पहिल्यांदाच मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध झाला.

परंपरा काय सांगते?

दुर्मिळ असल्यामुळे सिट्रीनची स्वतःची अशी कोणतीही प्राचीन परंपरा नाही. या खड्याबद्दल ज्या काही समजुती आहेत, त्या मुख्यत्वे सोनेरी आणि पिवळ्या किरणाच्या सर्वसाधारण समजुतींतून आल्या आहेत. अनेक संस्कृतींमध्ये या किरणाचा संबंध सूर्य, पीक आणि मूल्याशी जोडला गेला आहे.

या खड्याची आधुनिक ओळख खूपच वेगळी आणि अलीकडची आहे. सध्या सिट्रीन हा समृद्धी आणि विपुलतेचा खडा म्हणून ओळखला जातो. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात गल्ल्यात, पाकिटात किंवा पैशाच्या पेटीत हा खडा ठेवण्याची पद्धत दुकानांमधून पसरली. त्यामुळेच याला अनेकदा 'व्यापाऱ्यांचा खडा' (Merchant's Stone) म्हटले जाते.

हा संबंध इतका अलीकडचा आहे की तो कसा पसरला याचा मागोवा घेता येतो. परंपरेऐवजी व्यवसायातून कसा अर्थ तयार होतो, याचे हे उत्तम उदाहरण आहे. या खड्यामुळे पैसे मिळतील असे जर कुणाला खोटे सांगितले नसेल, तर ही एक पूर्णपणे निरुपद्रवी प्रथा आहे.

या खड्याचा सूर्याशी जोडला गेलेला संबंध ही एकच खरोखर जुनी गोष्ट आहे. प्राचीन जगात अंबर, सोने आणि पुष्कराज यांसारख्या पिवळ्या खड्यांप्रमाणेच सिट्रीनचाही सूर्याशी संबंध जोडला गेला होता.

याचा वापर कसा केला जातो?

आधुनिक प्रथेनुसार, समृद्धीसाठी हा खडा कामाच्या टेबलावर किंवा गल्ल्यात ठेवला जातो. जर तुमच्या बिलांजवळ ठेवलेला हा खडा तुम्हाला तुमच्या वस्तूंची किंवा सेवेची किंमत वाढवण्याची आठवण करून देत असेल, तर तो त्या सवयीचा खरा परिणाम आहे आणि तो पूर्णपणे तुमचा आहे.

त्याहून अधिक उपयुक्त म्हणजे, मूल्याशी संबंधित प्रश्नांसाठी हा एक उत्तम खडा आहे. तुम्ही किती पैसे घेता, तुम्ही किती स्वीकारता, तुमच्या कामाची किंमत काय असावी असे तुम्हाला वाटते, या सर्व प्रश्नांसाठी याचा उपयोग होतो. हा दृष्टिकोन पिवळ्या किरणाच्या जुन्या अर्थाशी अधिक मिळताजुळता आहे आणि यासाठी कोणत्याही अंधश्रद्धेची गरज नाही.

७ इतका कठिणपणा असल्यामुळे आणि क्लीव्हेज (cleavage) नसल्यामुळे हा खडा रोजच्या वापरासाठी योग्य आहे. सर्व रंगीत क्वार्ट्झप्रमाणेच प्रकाश ही याची एकमेव कमकुवत बाजू आहे. सूर्यप्रकाशामुळे याचा रंग फिका पडतो.

गुळगुळीत केलेला (tumbled) खडा हा वापरण्यासाठी सर्वात सोयीचा प्रकार आहे. मोठे क्लस्टर्स बहुधा उष्णता दिलेले अॅमेथिस्ट असतात आणि ते सजावटीच्या वस्तू म्हणून विकले जातात.

खरेदी करताना फसवणूक कशी टाळावी?

हा असा खडा आहे जिथे एका माहितीमुळे तुमचे खरोखरचे पैसे वाचू शकतात.

उष्णता दिलेला अॅमेथिस्ट केशरी-तपकिरी असतो, स्फटिकाच्या टोकांवर अधिक गडद असतो, अनेकदा त्याचा बेस पांढरा किंवा रंग उडालेला असतो आणि तो थोडा जळलेला दिसतो. नैसर्गिक सिट्रीनमध्ये फिकट ते धुरकट पिवळा रंग संपूर्ण स्फटिकात अधिक समान प्रमाणात पसरलेला असतो. मोठे, स्वच्छ आणि नैसर्गिक स्फटिक खूप महाग असतात.

किंमत हा फसवणूक ओळखण्याचा मुख्य मार्ग आहे. जर एखादा मोठा, चमकदार सिट्रीन क्लस्टर किंवा जिओड अगदी कमी किमतीत मिळत असेल, तर गेल्या महिन्यापर्यंत तो अॅमेथिस्ट होता हे नक्की. जर विकणाऱ्याने हे स्पष्ट सांगितले असेल तर ती फसवणूक नाही, पण बऱ्याचदा हे सांगितले जात नाही.

काही खड्यांवर उष्णतेऐवजी रेडिएशनचा वापर केला जातो, ज्यामुळे धुरकट किंवा हिरवट रंगाचे खडे तयार होतात.

प्रासिओलाइट (Prasiolite) हा हिरवा क्वार्ट्झसुद्धा बहुधा उष्णता दिलेला अॅमेथिस्टच असतो. आणि अगदी स्वस्त खड्यांमध्ये काच आणि रंग दिलेले खडेही पाहायला मिळतात. काच आणि क्वार्ट्झ ओळखण्यासाठी तापमानाची चाचणी (temperature test) काही सेकंदात मदत करते.