मंगळ

प्रेरणा आणि धैर्याचा ग्रह

ज्योतिषशास्त्रात मंगळ हे शक्तीचे स्पष्ट नाव आहे. तो प्रेरणा, धैर्य, इच्छा, स्पर्धा, राग आणि घाई यांचे प्रतिनिधित्व करतो. उष्ण, वेगवान आणि खर्चिक अशा प्रत्येक गोष्टीवर त्याचे नियंत्रण असते. या युद्धखोर प्रतिमेच्या पलीकडे त्याचे मुख्य कार्य दोन गोष्टींना वेगळे करणे हे आहे. तो असा चाकू आहे जो गोष्टी विभागून वेगळ्या करतो. तो असा नकार आहे जो चर्चा संपवतो आणि स्वतःचे अस्तित्व टिकवण्यासाठी आवश्यक असणारी सीमा निश्चित करतो. एखादी व्यक्ती कशी लढते, तिच्या इच्छा काय आहेत आणि तिचा राग नेमका कुठे प्रकट होतो, हे जन्मपत्रिकेतील मंगळावरून समजते. धैर्य, पुढाकार, तग धरण्याची क्षमता आणि संघर्ष लांबवण्याऐवजी तो संपुष्टात आणण्याची ताकद या त्याच्या जमेच्या बाजू आहेत. याउलट, रागीट स्वभाव, घाई, क्रूरता आणि भांडणासाठी कारणे शोधणे या त्याच्या नकारात्मक बाजू आहेत. परंपरेनुसार त्याला 'क्रूर ग्रह' म्हटले जाते. मात्र हा त्याचा अपमान नसून त्याच्या कार्याचे वर्णन आहे. प्रत्येक जन्मपत्रिकेला एका सैनिकाची गरज असते आणि या सैनिकाला योग्य दिशा मिळाली आहे की नाही, हे पाहणे महत्त्वाचे असते.

नेरगल: लाल देवाचा तारा

बॅबिलोनमध्ये आकाशातील या लाल ताऱ्याला 'नेरगल' असे मानले गेले. तो युद्ध, रोगराई आणि प्रखर दुपारचा देव होता. त्याने पाताळाची राणी इरेश्किगल हिच्याशी विवाह केला होता आणि तो तेथील राजा बनला. प्राचीन नोंदींनुसार, या ग्रहाच्या हालचाली रोगराई, युद्ध तसेच प्राणी आणि राजांच्या मृत्यूचे संकेत देत असत. जेव्हा मंगळ एखाद्या महत्त्वाच्या ताऱ्याच्या जवळ जायचा, तेव्हा विद्वान लोक या घटनेकडे एक मोठे संकट म्हणून पाहत. ग्रहणाच्या सावलीची जेवढी भीती वाटत असे, तेवढीच भीती मंगळाच्या हालचालींचीही वाटत असे. जगभरातील प्रत्येक संस्कृतीने त्याच्या लाल रंगावरून त्याला रक्त आणि अग्नीशी जोडले. आधुनिक विज्ञानानुसार हा रंग ऑक्सिडाइज्ड लोहामुळे आला आहे. ग्रहाचे भौतिकशास्त्र आणि ज्योतिषशास्त्र एकाच प्रतीकावर सहमत असण्याचे हे एक दुर्मिळ उदाहरण आहे.

दोन राशी, उच्च स्थान आणि वर्ग

मंगळाची स्थाने युद्धाच्या कलेसारखी आहेत. त्याची पहिली स्वरास अग्नितत्त्वाची मेष आहे. हे त्याचे दिवसाचे स्थान असून ते उघड्या मैदानावरील शौर्य आणि वेगाचे प्रतीक आहे. त्याची दुसरी स्वरास जलतत्त्वाची वृश्चिक आहे. हे त्याचे रात्रीचे स्थान असून ते रणनीती, सहनशीलता आणि अचूक वेळेची वाट पाहण्याचे प्रतीक आहे. जुन्या ज्योतिषशास्त्रानुसार भावनांनी प्रेरित शक्तीमुळे वृश्चिक रास अधिक बलवान मानली गेली आहे. मकर राशीत २८ व्या अंशावर मंगळ उच्च स्थितीला पोहोचतो. शिस्तीच्या घरात शक्तीचा सन्मान होतो, जिथे एका बेभान योद्ध्यापेक्षा एका संयमी सेनापतीला महत्त्व मिळते. याउलट, वृषभ आणि तूळ राशीत तो नीच मानला जातो. सुख आणि सभ्यतेच्या वातावरणात त्याची आक्रमकता कमी होते. कर्क राशीत तर त्याचे बळ पूर्णपणे नष्ट होते. चंद्र आणि शुक्रासोबत मंगळ हा रात्रीच्या गटात मोडतो. रात्रीच्या वेळी त्याची उष्णता अधिक चांगल्या प्रकारे काम करते. त्यामुळे दिवसा जन्मलेल्या लोकांपेक्षा रात्री जन्मलेल्या लोकांच्या पत्रिकेत मंगळाचे परिणाम अधिक सकारात्मक दिसून येतात.

दोन वर्षांचे भ्रमण

मंगळ साधारणपणे दोन वर्षांत संपूर्ण राशीचक्र पूर्ण करतो. तो एका राशीत सुमारे सहा आठवडे थांबतो. दर सव्वीस महिन्यांनी सूर्याशी प्रतियुती होत असताना तो दहा आठवड्यांसाठी वक्री होतो आणि शुक्राखालोखाल सर्वात तेजस्वी दिसू लागतो. बॅबिलोनच्या नोंदींमध्ये याला युद्धाच्या देवाचे आगमन मानले जायचे. ज्योतिषशास्त्रानुसार मंगळाचा वक्री काळ हा एखाद्या युद्धाच्या मध्यभागी रणनीती बदलण्यासारखा असतो. या काळात उत्साह कमी होतो, जुने वाद पुन्हा उभे राहतात आणि योजनांमध्ये बदल करावे लागतात. त्यामुळे या काळात नवीन संघर्ष, कायदेशीर खटले किंवा शस्त्रक्रिया टाळण्याचा सल्ला दिला जातो. दर दोन वर्षांनी मंगळाचे राशीचक्रातील भ्रमण पूर्ण झाल्यावर, व्यक्तीच्या जीवनात संघर्षाची नवी ऊर्जा आणि नवीन मोहिमांची सुरुवात होते.

राशी, स्थान आणि पैलूंमधील मंगळ

मंगळ ज्या राशीत असतो, त्यावरून लढण्याची पद्धत ठरते. अग्नितत्त्वाच्या राशीत तो आक्रमक असतो, पृथ्वीतत्त्वात तो संयम राखतो, वायुतत्त्वात तो वाद घालतो आणि जलतत्त्वात तो छुप्या मार्गाने हल्ला करतो. त्याचे स्थान (भाव) हे संघर्षाचे क्षेत्र दर्शवते. दहावे स्थान करिअरमधील लढाई, सातवे स्थान भागीदारीतील संघर्ष आणि बारावे स्थान मानसिक संघर्षाचे प्रतीक आहे. ग्रहांसोबतचे त्याचे पैलू सैन्याच्या शिस्तीसारखे काम करतात. सूर्यासोबत इच्छाशक्ती आणि ओळख एकत्र लढतात. चंद्रासोबत भावना आणि गरजा एकमेकांत गुंततात. शुक्रासोबतच्या युतीतून आकर्षणाचे रसायन तयार होते. गुरू ग्रहासोबत तो एक मोठी मोहीम हाती घेतो. शनीसोबत तो एका शिस्तबद्ध पण निराश सैनिकासारखा वागतो, जिथे शक्तीची भिंतीशी धडक होते. हा अत्यंत कठीण पण तितकाच फलदायी पैलू मानला जातो. अनुकूल स्थितीत असलेला मंगळ क्वचितच लढतो पण विषय संपवतो. याउलट दूषित स्थितीत असलेला मंगळ सतत लढतो आणि जुने वाद उकरून काढतो. जन्मपत्रिकेत योद्धा आहे की नाही हा प्रश्नच नसतो, तर त्या योद्ध्याचे नेतृत्व कोण करत आहे हे महत्त्वाचे असते.

लोखंड, मंगळवार आणि शरीरातील उष्णता

मंगळाशी संबंधित गोष्टी म्हणजे त्याचे शस्त्रागार आहे. त्याचा धातू लोखंड आहे, जो शस्त्रांमध्ये आणि रक्तातही आढळतो. त्याचा वार मंगळवार आहे. इंग्रजीत याला 'ट्यूसडे' (Tiw's day) तर युरोपीय भाषांमध्ये 'डायस मार्टिस' (dies Martis) म्हटले जाते. लाल खडे, तसेच उष्ण आणि काटेरी वनस्पती या त्याच्या मालकीच्या आहेत. सैनिक, लोहार, शल्यचिकित्सक, खाटीक आणि खेळाडू हे सर्व त्याच्या प्रभावाखाली येतात. धार आणि कष्टाशी संबंधित प्रत्येक काम मंगळाचे आहे. मानवी शरीरात तो स्नायू, रक्तातील उष्णता आणि पित्त नियंत्रित करतो. प्राचीन वैद्यकशास्त्रानुसार ताप, जखमा, भाजणे आणि सूज येणे या गोष्टी मंगळाशी जोडल्या गेल्या होत्या. शल्यचिकित्सकाचा चाकू थेट या ग्रहाशी संबंधित मानला जात असल्यामुळे, शस्त्रक्रिया करण्याची वेळ त्याच्या स्थानावरून ठरवली जात असे.

मंगळ, एरीस आणि युद्धाविषयीचे दोन दृष्टिकोन

वैदिक ज्योतिषशास्त्रात याला 'मंगळ' (शुभ) किंवा 'कुज' (पृथ्वीचा पुत्र) म्हणून ओळखले जाते. हा धैर्य, भावंड, जमीन, अभियांत्रिकी आणि संघर्षाचा कारक आहे. तो मेष आणि वृश्चिक राशींचा स्वामी असून मकर राशीत उच्चीचा असतो. लग्नासाठी पत्रिका जुळवताना प्रसिद्ध असा 'कुज दोष' (मंगळ दोष) याच ग्रहावरून पाहिला जातो. पाश्चात्य जगामध्ये मंगळाबद्दल दोन वेगळे दृष्टिकोन आहेत. ग्रीक लोकांना त्यांच्या 'एरीस' या युद्धाच्या देवाबद्दल फारशी ओढ नव्हती. त्यांच्या कथांमध्ये तो अनेकदा जखमी झालेला किंवा फसवला गेलेला दिसतो. याउलट, रोममध्ये त्याला खूप सन्मान मिळाला. त्यांच्या मते 'मार्स' हा रोम्युलसचा पिता, शेतीचा आणि सैन्याचा रक्षक, तसेच राज्याचा दुसरा सर्वात मोठा देव होता. युद्ध म्हणजे अपमान आणि युद्ध म्हणजे कर्तव्य, हे दोन भिन्न दृष्टिकोन आजही पत्रिकेत मंगळाचा अभ्यास करताना दिसून येतात.

आधुनिक मंगळ

मानसशास्त्रीय ज्योतिषशास्त्रानुसार मंगळ म्हणजे योग्य आक्रमकता, स्वतःचे मत मांडण्याची क्षमता, मर्यादा, इच्छाशक्ती आणि स्वतःचे रक्षण करण्याची ताकद. या दृष्टिकोनातून पाहिल्यास रागावर नियंत्रण मिळवणे म्हणजेच मंगळावर नियंत्रण मिळवणे होय. रागाला दाबून ठेवल्यास तो स्वतःलाच हानी पोहोचवतो आणि अनिर्बंध सोडल्यास इतरांचे नुकसान करतो. त्यामुळे या ऊर्जेला योग्य दिशा देणे गरजेचे असते. बॅबिलोनच्या परंपरेतही हेच सूत्र पाळले गेले. त्यांनी नेरगलला त्याचा मूळ स्वभाव बदलण्यास कधीच सांगितले नाही. त्याऐवजी त्याचे स्थान काय आहे आणि त्याचा हेतू काय आहे, हे समजून घेण्यावर त्यांनी भर दिला. आजही कोणत्याही पत्रिकेतील मंगळाचा अभ्यास करण्यासाठी हाच योग्य दृष्टिकोन आहे.

हे पान कसे वाचावे

वरील माहिती मंगळाची बारा रूपे स्पष्ट करते. यामध्ये त्याचा लाल देव, त्याचा रंग, त्याची स्थाने, उच्च स्थिती, वेगळे करण्याची प्रवृत्ती, भ्रमण, शरीरावरील प्रभाव तसेच त्याचे वैदिक, प्राचीन आणि आधुनिक स्वरूप यांचे वर्णन आहे. त्याच्या राशींबद्दल अधिक माहितीसाठी 'मेष' आणि 'वृश्चिक' राशीचे पान पहा. त्याच्या उच्च स्थानासाठी 'मकर' राशीचे पान वाचा. ज्योतिषशास्त्रीय माहितीसाठी ग्रहांच्या लायब्ररीला भेट द्या आणि प्राचीन इतिहासासाठी बॅबिलोनच्या पानांचा संदर्भ घ्या. मंगळ आणि इतर नऊ ग्रह 'टॅरो अकादमी' (Tarot Academy) च्या संग्रहाचा भाग असून ते सर्व बावन्न भाषांमध्ये उपलब्ध आहेत.